1861: wet plate, albuminedruk en echte persfotografie

Aan het eind van de jaren ’50 van de 19e eeuw was het collodiumprocedé volledig doorgebroken en verdrong het de echt oude Daguerreotypie en de nieuwere Calotypie, die nog een tijdje in zwang was. Lees de vorige blog daarover na. Ik wacht wel even. Pak ik even wat te drinken.

Dat collodiumprocedé was wel een snel gegoochel met glasplaten die bewerkt werden met een lichtgevoelige gelatinelaag. Zo’n plaat werd dan met een lichtdichte container nat in de camera gestoken, en vervolgens belicht door de lensdop 2 of 3 seconden te verwijderen. Hup, dan die dop er weer op, de plaat ging weer in de lichtdichte container naar de studio om te ontwikkelen. Na fixeren, afspoelen, en drogen had je dan een glazen negatief waarmee positieve afdrukken gemaakt konden worden. Dat alles moest binnen 15 minuten gebeuren zolang de plaat nog nat was.

Die afdrukken werden dan gemaakt als albuminedruk: een procedé in 1847 ontwikkeld door Louis Désiré Blanquart-Evrard, gebaseerd op eiwit en papier. Die procedés, het collediumprocedé voor de negatieven, en de albuminedruk beschrijf ik aan het eind van dit stuk globaal, maar beide procedés, leverden wel vaak messcherpe foto’s op. En deze procedés werden voor het eerst massaal ingezet tijdens de Amerikaanse burgeroorlog van 1861-1865.

Amerikaanse Burgeroorlog 1861-1865

De procedés vereisten wel snel werk en daarom trokken fotografen met fotokarren langs het front. Zo’n fotokar bevatte een kleine studio om de platen meteen te kunnen ontwikkelen en af te drukken. Onderstaande foto werd gemaakt omstreeks de slag bij Gettysburg, dus rond juli 1863. Let op de omgeving. Wat mij vooral treft is de architectuur en de moderniteit. Dit zou ook best in de 20e eeuw kunnen zijn. De foto komt echt uit juni-juli 1863.

Hanover Junction, Gettysburg, Pennsylvania, juni-juli 1863

Naam van daadwerkelijke fotograaf heb ik niet gevonden 

Bron: Library of Congress

Kijk vooral op de site van de Library of Congress. Daar ritselt het van de oude foto’s. Veel meer dan ik kan en wil overnemen.

De Amerikaanse burgeroorlog
De Amerikaanse burgeroorlog woedde tussen 12 april 1861 en 26 mei 1865 tussen de noordelijke Unie en de zuidelijke confederatie. Er wordt vaak gezegd dat die burgeroorlog gevoerd werd om een einde aan de slavernij te maken. Dat is niet zo. De strijd woedde alleen maar om het zuiden weer terug in de Unie te brengen, en de afschaffing van de slavernij was slechts een bij-effect. 
De burgeroorlog was wel de eerste moderne oorlog met massacommunicatie zoals telegrafie, massatransporten met de trein, en het eerste gebruik van fotografie. Die bracht de waanzin en het lijden van de strijd rechtstreeks in de huiskamers aan het thuisfront.
Veel foto’s heb ik geplukt van de Library of Congress, maar de gore beelden heb ik achtergelaten.

Mathew B. Brady

De oorlogsfotograaf in die tijd was Mathew B. Brady (inderdaad, met een t in zijn voornaam). Brady was de eerste die zich echt bezighield met oorlogsfotografie. Hij kreeg ook een concessie van president Lincoln himself om zich aan het front te begeven.

Mathew B Brady, omstreeks 1875

geboren circa 1822-1824 (precies gegevens zijn onbekend) – 15 januari 1896
Bron: wikipedia

Hij was wel een fraai exemplaar. Aanvankelijk studeerde hij in Saratoga, New York als portretschilder onder ene William Page. Later reisden de twee naar Albany, New York om verder te studeren bij Samuel Morse, uitvinder en kunstschilder. Die ontmoette in 1839 Louis Daguerre in Parijs, kwam daarop opgetogen terug en Morse stortte zich op de Daguerreotypie.

Van hem leerde Brady fotografie kennen, hoewel hij aanvankelijk alleen maar leren bewaarmappen voor de foto’s maakte. Vanaf 1844 had Brady zelf een portretfotostudio in New York, op de hoek van Broadway en Fulton Street. Daar moet ik overigens in de jaren ’90 en begin van deze eeuw langsgelopen zijn tijdens mijn vakanties daar, totaal onbewust van de historische betekenis. Toen de burgeroorlog in april 1861 uitbrak verkreeg Brady een concessie van de president Lincoln himself om aan het front fotografisch verslag te doen van de strijd, wel op voorwaarde dat hij zelf de kosten van het project droeg.

Oorlogsfotografie

Dat deed hij met verve. Hij was wel eens aan het front, maar wegens oogproblemen vaker ook in zijn kantoor en stuurde dan zijn kudde fotografen over de velden. Denk aan Alexander Gardner, James Gardner, Timothy O’Sullivan, George Barnard, Thomas Roche om er een paar te noemen. Ze kregen allemaal een eigen fotokar mee voor de nieuwe wet-plate fotografie. Maar administratief was Brady niet altijd even punctueel. Hij vergat wel eens wie welke foto gemaakt had … en dan zette hij zijn eigen naam er maar onder. Ook betalingen waren niet altijd even zorgvuldig.

Zelf aan het front was hij ook niet altijd even waarheidsgetrouw. De jonge techniek stond nog geen werk toe tijdens de slagen, maar alleen na de slag. Brady deed dan dingen die nu in de persfotografie als een strikte no-no gelden. Hij sleepte nogal eens met gesneuvelde lichamen, drapeerde ze wel eens mooi voor op de foto, even een arm anders, hoofd in een andere houding, zette ook even een geweer rechtop tegen een rotswandje, alleen maar om een mooie compositie te hebben. Allemaal dingen waarvoor je nu meteen ontslagen zou worden, want in de persfotografie, c.q. oorlogsfotografie moet je de situatie as-is weergeven en mag je geen wijzigingen in het beeld aanbrengen. 



Maar hij deed het gewoon. Hij maakte er meer kunstwerkjes van, die toevallig aan het front plaatsvonden. Je moet maar durven.

Maar die oorlogsfotografie leverde wel een tijdsbeeld op. Ondanks dat geklooi met de actualiteit en de waarheid (Wat is dat trouwens? Geeft een foto wel altijd een waarheidsgetrouw beeld weer?) geven al die foto’s wel een inzicht in het verloop van de strijd, de personages, de techniek, en daar kon ik uren naar kijken.

Kwijlen

President Lincoln en generaal McClellan na de slag bij Antietam, Maryland
3 oktober 1862

Foto: Alexander Gardner
Bron: Library of Congress

Ik herinner me dat ik rond 2002-2003 nachtenlang ronddwaalde op de site van de Library of Congress. Op die site staan wel duizenden foto’s van die burgeroorlog. Het Capitool dat nog in aanbouw was, President Lincoln, Gettysburg, de verwoestingen van de zuidelijke hoofdstad Richmond. Ik verbaasde me over de scherpte en de kwaliteit van de beelden. De mensen die er nu niet meer zijn. De stoomtreinen. De techniek. De kleding.

Urenlang klikte ik rond op die site, en zag een moderne wereld die in feite niet zoveel verschilde met die van nu.

Allan Pinkerton, President Lincoln, and Maj. Gen. John A. McClernand], Antietam, Maryland oktober 1862
Foto: Alexander Gardner
Bron: Library of Congress

Die beelden waren toen 150 jaar oud en waren gewoon te bekijken. Dit waren geen schilderijen. Dit waren echte foto’s. Gemaakt met licht, door fotografen die toen echt in het veld actief waren en wier nalatenschap ik online aan het bekijken was. Dat duizelde me. Ik zag verwoestingen van bombardementen en de heroïek die je vaak meekrijgt op schilderijen verdween op foto’s als sneeuw voor de zon. Ik zag de dood, ellende en lijden, en ik zag dat dit de eerste moderne oorlog was. En ik zat te kwijlen. Nacht na nacht.


Fotografie was nog steeds een gedoetje, ook financieel, en je moest wel van goeden huize komen met geld en tijd om dat allemaal te kunnen waarborgen. Maar het werd allemaal wel wat rustiger. Het pionieren was wel voorbij en de wereld had er een nieuwe techniek, een kunstvorm erbij.

Chemisch gegoochel

Maar inderdaad: het was nog wel een chemisch gegoochel.

Stoomtreinen bij Junction City Point, Virginia

datum en fotograaf onbekend
Bron: Library of Congress

Eerst had je dan het collodiumprocedé, ontwikkeld door Frederick Scott Archer aan het begin van de jaren ’50. Dat proces week niet zoveel af van de Calotypie, maar Archer verving de papieren drager door glas en bond de lichtgevoelige zilverhalogeniden – in dit geval zilverjodide, AgI – met gelatine aan het glas. Daarmee werd een transparant negatief gemaakt. Dat moest allemaal nat gebeuren; het prepareren, het belichten en het ontwikkelen moesten binnen een kwartier gebeuren voordat de glasplaten opgedroogd waren.

Direct printing

Daarna kwam de albuminedruk, en dat werd mateloos populair in de tweede helft van de 19e eeuw, zo van 1855 tot aan het begin van de 20e eeuw.

Een stuk papier, meestal 100% katoen, werd gedrenkt in opgeklopt kippenei-eiwit met zouten, en vervolgens gedroogd. In een donkere kamer dompelde je dat papier in een oplossing van zilvernitraat, om dat papier lichtgevoelig te maken voor ultraviolet licht. Dat is wel belangrijk. Het papier droogde je weer in het totale donker. Dan plaatste je dit papier in een container met de lichtgevoelige kant in direct contact met het negatief. Zo ontstond later een contactafdruk. 
Daarvoor gebruikte je direct zonlicht (maar een UV-lamp kan ook); het UV-licht kleurde het papier donker waar het negatief helder was en het licht doorliet.

Was de afdruk naar wens, dan waste je het papier uit om het achtergebleven zilver niet verder te laten verzwarten. Dan nog wat gegoochel met natriumacetaat of natriumtetraboraat om een blauwpaarse kleur te krijgen, of anders goud of selenium voor een sepia kleur. Daarna fixeren met natriumthiosulfaat, wat daarna ook weer moest worden uitgewassen. Voor glans gebruikte je ten slotte eiwit. Voor een matte afdruk zetmeel, bijvoorbeeld uit de pijlwortel. Daarna werd de foto op karton geplakt om die niet te laten krullen.

Deze manier van drukken met direct zonlicht wordt direct printing genoemd. Je kon het proces van afdrukken in vol daglicht zien gebeuren. Dat is dus anders dan met ontwikkelaar wat later in zwang kwam.

Nog even over Brady

Nog even terug naar Brady, de man himself. Die had het wel gemaakt met zijn werk in de burgeroorlog. Vond hij zelf. Het feit dat hij het meeste werk door zijn team liet doen, maar vaak onterecht wel de credits opstreek, leverde wel kritiek op. Hij moest wel zijn team erop uitsturen, want zijn gezichtsvermogen ging in de loop van de jaren ’50 wel steeds verder achteruit, en ja, als fotograaf heb je wel je ogen nodig. Dus hij was ook noodgedwongen niet altijd achter een camera te vinden. 


Brady naar verluidt in 1889
Bron: Library of Congress

Hij had wel een berg foto’s van zijn staf waar hij op kon teren. Zoveel, dat het publiek er moe van werd en de interesse in het materiaal sterk afnam. Toen eenmaal de burgeroorlog voorbij was, verwachtte hij dat de nationale overheid het materiaal wel zou overnemen tegen een schappelijke prijs om zijn investeringen en schulden te compenseren … maar de overheid had geen interesse meer. Brady was gedwongen zijn fotostudio te verkopen. Het Congres was in 1875 nog wel bereid hem 25.000 dollar te schenken voor de moeite, maar dat was lang niet genoeg om zijn schulden af te lossen. 


Verbitterd

En ja, ik kan mij voorstellen dat Brady aan het eind van zijn leven een verbitterd man was. Mateloos veel inzet en de oorlog met een gloednieuwe techniek extensief gedocumenteerd … maar toen na het zaaien het eenmaal op flink oogsten aankwam, lees geld, gaf de overheid niet thuis. Die 25.000 dollar was natuurlijk een schijntje. Ook toen.

Het graf van Brady op het 
Congressional Cemetery, Washington DC
Bron: wikipedia

Brady overleed in armoe in het Presbyterian Hospital in New York, op 15 januari 1896. Eind 1895 liep hij twee gebroken benen op bij een verkeersongeval waarvan hij niet herstelde. Brady ligt begraven op het Congressional Cemetery in Washington DC.